Tijdens het GOGBOT Festival in Enschede stond deze maand een opvallend kunstwerk in de eeuwenoude Grote Kerk. Een drie meter hoge installatie met acht robotarmen, waar bezoekers voor konden knielen om een vraag te stellen. Het kunstwerk zet aan het denken over iets wat veel mensen dagelijks doen, zonder erbij stil te staan. Klakkeloos vertrouwen op het antwoord dat een AI-systeem je geeft.

Wat is dataGOD_0.1?

Het kunstwerk, dataGOD_0.1, is gemaakt door de Enschedese kunstenaar Floris Schreuder. De installatie bestaat uit een groot robotachtig beeld, omringd door zes levenloze figuren die in gebedshouding voor het beeld staan. Voor het beeld staat een knielbankje met een grote, witte knop.

Wie op de knop drukt, gaat een gesprek aan met de “dataGOD”. Sensoren en een microfoon registreren je vraag, en het systeem antwoordt direct. Schreuder noemt zijn werk zelf “een altaar voor een nieuwe religie, met data als het nieuwe geloof”.

Data als nieuwe religie

Wat de installatie precies wil laten zien, legt Schreuder treffend uit. Er gaat tegenwoordig ontzettend veel tijd, geld en moeite naar data. We verzamelen het, analyseren het, en bouwen er zelfs enorme centra voor. Bijna zoals kerkgebouwen, zegt hij.

Dat is een observatie die goed aansluit bij wat we eerder al schreven over de verborgen kosten van AI. Achter elk AI-antwoord gaat een keten van datacenters en energieverbruik schuil, precies zo’n “kerkgebouw” waar Schreuder het over heeft.

Wat de installatie ook blootlegt, is waarom mensen zo makkelijk vertrouwen op een AI-antwoord. Schreuder legt de vinger op een gevoelige plek. Een AI-systeem dat direct terugpraat, geeft mensen precies wat ze van een religieuze ervaring verwachten: een teken, een antwoord, onmiddellijk beschikbaar.

Waarom de locatie ertoe doet

Niet toevallig staat dit kunstwerk middenin een kerk. De futuristische installatie, met knipperende lichtjes en robotarmen, staat rechtstreeks tegenover eeuwenoude kerkarchitectuur. Die combinatie confronteert bezoekers met een vraag. Hebben we, zonder het te beseffen, een nieuw soort vertrouwen ontwikkeld? Niet meer in een traditioneel geloof, maar in data en algoritmes die ons razendsnel een antwoord geven.

Wat kun je hiermee, in je eigen dagelijkse AI-gebruik?

Je hoeft niet naar Enschede te zijn geweest om de kernvraag van dit kunstwerk mee te nemen. Een paar dingen om bij stil te staan:

• Een AI-antwoord voelt vaak gezaghebbend, ook als dat niet terecht is. De directheid en zelfverzekerde toon van een chatbot kan je sneller laten vertrouwen op een antwoord dan verstandig is.
• Vraag jezelf af waarom je een AI-antwoord aanneemt. Is het omdat je het hebt gecontroleerd, of omdat het antwoord snel en overtuigend klinkt?
• Data is geen waarheid, het is een uitkomst van keuzes. Welke data een AI-model gebruikt, en hoe het getraind is, bepaalt mede welk antwoord je krijgt.

Kunst zoals dataGOD_0.1 stelt een vraag die in de techniek zelf makkelijk ondergesneeuwd raakt. Waaróm vertrouwen we een machine eigenlijk zo snel? Dat blijft de moeite van het overdenken waard, ook lang nadat het festival is afgelopen.

Bronnen

• Oost.nl, “Knielen voor een digitale god in Enschede: ‘Ik hoop dat mensen gaan nadenken'”