Doe je aan stamboomonderzoek, of overweeg je daarmee te beginnen? Dan is dit nieuws de moeite waard. Het Drents Archief waarschuwt dat AI bij genealogisch onderzoek regelmatig documenten en zelfs hele personen verzint, die simpelweg niet bestaan.

Wat is er aan de hand?

Het Drents Archief merkt een duidelijke trend. Mensen doen onderzoek met behulp van AI, en vragen vervolgens archiefstukken op die niet blijken te bestaan. Ellen van der Velds van het archief legt uit hoe dat eruitziet: “Het zit in geboorteaktes, overlijdensaktes of huwelijksaktes. Er wordt heel stellig gezegd: dit moet er zijn, en dat is er dan niet.”

Een treffend voorbeeld: de naam “Jan de Vries uit Emmen”. Specificeer je geen geboortedatum of namen van ouders en grootouders? Dan gaat AI zelf “beredeneren” welke Jan de Vries je bedoelt. Dat brengt risico op verzonnen of verwisselde gegevens met zich mee.

Dit is geen op zichzelf staand probleem. Andere archieven melden dat ongeveer 10 procent van de onderzoeksvragen inmiddels met AI tot stand komt. Of daarbij op zijn minst AI gebruikt is.

Waarom dit zo lastig te doorzien is

Het venijnige zit hem erin dat AI-gegenereerd onderzoek er overtuigend uitziet. Je krijgt een stellig antwoord, met details die kloppend lijken. Pas als je de daadwerkelijke bron probeert op te vragen bij het archief, merk je het probleem. Die blijkt dan niet te bestaan, of onder een heel ander inventarisnummer te liggen opgeslagen.

Dat kost niet alleen jou tijd. Archiefvrijwilligers besteden soms uren of zelfs dagen aan het natrekken van een onderzoek dat op verzonnen informatie blijkt te zijn gebaseerd. Vrijwilliger Koos Fokkens vertelt hoe hij eens wekenlang op zoek ging naar een rechtbankverslag over een historische moordzaak. Na vier weken bleek dat het verslag waarop het hele verhaal was gebaseerd, helemaal niet bestond.

Een handig signaal: de opmaak

Fokkens deelt een concreet, bruikbaar signaal om AI-gegenereerde inhoud te herkennen. Een opsomming met veel vetgedrukte tekst wijst er vaak op dat een e-mail of document met AI is opgesteld. Dat sluit mooi aan bij de signalen die we in een eerder artikel al bespraken over het herkennen van AI-tekst. Denk aan opsommingen van drie dingen en een gladde, wat afstandelijke schrijfstijl.

AI is niet de vijand, mits je kritisch blijft

Het Drents Archief benadrukt dat het niet tegen AI-gebruik is. Ook Fokkens ziet zeker voordelen. AI kan je op een onderzoeksspoor zetten waar je zelf niet aan had gedacht. Ook kan het oude schrijfwijzen van plaatsnamen helpen doorgronden, handschriften ontcijferen of resultaten helpen ordenen.

De kern van de waarschuwing is dan ook niet “gebruik geen AI”. Het is: blijf zelf goed nadenken, en controleer altijd de bronnen die AI je aanreikt.

Praktische tips voor je eigen stamboomonderzoek

• Vraag altijd door naar de exacte bron. Een geboorteakte, overlijdensakte of huwelijksakte hoort een vindbaar inventarisnummer te hebben. Geen nummer? Wees dan extra alert.
• Specificeer zoveel mogelijk details vooraf, zoals geboortedatum, ouders en grootouders. Hoe vager je vraag, hoe groter de kans dat AI zelf gaat invullen en verzinnen.
• Controleer een opvallende naam of gebeurtenis bij het archief zelf, voordat je die opneemt in je stamboom.
• Let op een té overtuigende, stellige toon. Als een AI-antwoord met veel zekerheid een op het oog unieke conclusie trekt, is dat juist een reden om extra te controleren.
• Gebruik AI vooral voor oriëntatie en hulp, zoals het ontcijferen van oud handschrift of het vertalen van verouderde plaatsnamen, niet als eindstation voor je onderzoek.

Stamboomonderzoek draait om zorgvuldigheid en het narekenen van bronnen. AI kan daarbij helpen, maar vervangt dat controlewerk niet. Het maakt juist extra controle noodzakelijk.

Bronnen

• NOS, “Drents Archief waarschuwt voor AI-spookbronnen in stamboomonderzoek”
• RTV Drenthe, “Drents Archief waarschuwt voor spookbronnen in onderzoek: mensen en huwelijksaktes door AI verzonnen”